Te hoog prolactine
Een te hoog prolactine is een van de meest voorkomende hormoonafwijkingen en een veelvoorkomende maar onderschatte oorzaak van menstruatieproblemen, vruchtbaarheidsproblemen en een laag libido. Op deze pagina lees je wat een verhoogd prolactine betekent, welke symptomen daarbij horen, wat de oorzaken zijn en wat je eraan kunt doen.
Wat is prolactine?
Prolactine is een hormoon dat wordt aangemaakt door de hypofyse, de kleine klier aan de onderkant van de hersenen. Het is primair bekend als het hormoon dat de borstvoedingsproductie stimuleert na de bevalling. Maar prolactine speelt ook buiten de zwangerschap en borstvoedingsperiode een rol: het is betrokken bij de regulatie van de voortplantingshormonen LH en FSH, het immuunsysteem en de stofwisseling.
De aanmaak van prolactine wordt normaal gesproken actief geremd door dopamine, dat vanuit de hypothalamus naar de hypofyse wordt getransporteerd. Alles wat de dopaminewerking vermindert, verhoogt daardoor prolactine. Dit verklaart waarom zo veel verschillende factoren en medicijnen prolactine kunnen verhogen.
Een verhoogd prolactine buiten zwangerschap en borstvoeding, ook wel hyperprolactinemie genoemd, onderdrukt de aanmaak van LH en FSH. Dit verstoort de eisprong bij vrouwen en de testosteronproductie bij mannen, met vergaande gevolgen voor vruchtbaarheid, libido en botdichtheid.
Wanneer is prolactine te hoog?
Prolactine wordt uitgedrukt in mIU/L (milli-internationale eenheden per liter) of in ng/mL. De waarden verschillen per geslacht en fysiologische toestand:
| Groep / situatie | Normaalwaarde (mIU/L) | Te hoog bij |
|---|---|---|
| Man | 86 – 420 mIU/L | > 420 mIU/L |
| Vrouw (niet-zwanger) | 102 – 530 mIU/L | > 530 mIU/L |
| Vrouw (zwangerschap) | Tot 10.000 mIU/L | Fysiologisch verhoogd |
| Vrouw (borstvoeding) | Tot 20.000 mIU/L | Fysiologisch verhoogd |
| Duidelijk verhoogd | > 1.000 mIU/L | Medische oorzaak waarschijnlijk |
| Sterk verhoogd | > 5.000 mIU/L | Prolactinoom sterk waarschijnlijk |
Een eenmalige licht verhoogde waarde is niet automatisch betekenisvol: prolactine stijgt tijdelijk door stress, slaap, inspanning en tepelstimulatie. Een tweede meting in rustige omstandigheden is altijd aangewezen bij een eerste verhoogde uitslag. Kijk altijd naar het referentie-interval op jouw eigen uitslagrapport.
Wat zegt de hoogte van de waarde?
De hoogte van de prolactinewaarde geeft een belangrijke aanwijzing over de meest waarschijnlijke oorzaak:
Licht verhoogd (530 – 1.000 mIU/L)
Vaak veroorzaakt door stress, slaaptekort, inspanning, tepelstimulatie, medicatie of hypothyreoïdie. Een herhaling in rustige omstandigheden is de eerste stap. Fysiologische oorzaken zijn in dit bereik het meest waarschijnlijk.
Matig verhoogd (1.000 – 5.000 mIU/L)
Medicatie als oorzaak is hier veelvoorkomend (antipsychotica, metoclopramide). Een microprolactinoom (kleine hypofysetumor) is ook mogelijk. Nader onderzoek via MRI van de hypofyse is aangewezen.
Sterk verhoogd (boven 5.000 mIU/L)
Een prolactinoom (goedaardige hypofysetumor) is de meest waarschijnlijke oorzaak. MRI van de hypofyse en verwijzing naar een endocrinoloog zijn noodzakelijk. Behandeling met dopamine-agonisten is in meer dan 90% effectief.
Extreem verhoogd (boven 10.000 mIU/L)
Vrijwel altijd een macroprolactinoom: een grote hypofysetumor die door zijn omvang ook druk kan uitoefenen op omliggende structuren, waaronder de oogzenuwen. Directe medische zorg is vereist.
Symptomen van te hoog prolactine
Een verhoogd prolactine onderdrukt de aanmaak van de voortplantingshormonen LH en FSH. Dit heeft bij vrouwen en mannen verschillende maar even vergaande gevolgen:
Bij vrouwen:
Bij mannen:
Bij een groot prolactinoom (macroprolactinoom) bij beide geslachten:
Wat veroorzaakt een te hoog prolactine?
- Prolactinoom: een goedaardige tumor van de prolactineproducerende cellen in de hypofyse; de meest voorkomende medische oorzaak van chronisch verhoogd prolactine. Microprolactinomen (kleiner dan 1 cm) zijn veel vaker dan macroprolactinomen.
- Medicatie: antipsychotica (haloperidol, risperidon), metoclopramide (tegen misselijkheid), domperidon, sommige antidepressiva (SSRI's, tricyclische) en bloeddrukverlagende middelen zoals verapamil blokkeren de dopaminewerking en verhogen prolactine
- Hypothyreoïdie: een trage schildklier verhoogt TRH (thyroïdstimulerende releasing hormoon), dat ook prolactine stimuleert; behandeling van de schildklier normaliseert prolactine
- Chronische stress en slaaptekort: verhogen prolactine via de stressas; lichte en tijdelijke verhoging
- Tepelstimulatie en borstvoeding: fysiologische verhoging; relevant bij interpretatie van de uitslag
- Nierfalen: de nieren breken prolactine af; bij nierfunctiestoornis stijgt de prolactineconcentratie
- Levercirrose: verminderde leverklaring kan prolactine verhogen
- Macroprolactinemie: een toestand waarbij prolactine gebonden is aan immunoglobulinen (big-big prolactine), wat leidt tot een meetbaar hoge waarde zonder klinische effecten; een veelvoorkomende oorzaak van een licht verhoogde uitslag zonder klachten
- Andere hypofysetumoren: niet-prolactineproducerende hypofysetumoren die de dopaminestroom naar de hypofyse onderbreken (stalk effect)
- Zwangerschap en borstvoeding: fysiologisch sterk verhoogd; geen pathologie
Wat kun je doen bij een te hoog prolactine?
De aanpak is volledig afhankelijk van de oorzaak. De eerste stap is altijd het uitsluiten van fysiologische en medicamenteuze oorzaken:
- Herhaal de meting in rustige omstandigheden: een eenmalige verhoogde meting is door stress, slaap of inspanning te verklaren. Meet opnieuw op een rustige ochtend, minstens een uur na opstaan, zonder intensieve inspanning vooraf
- Controleer medicatielijst: bespreek met de arts of huidige medicatie (met name antipsychotica of metoclopramide) de oorzaak kan zijn; aanpassing of vervanging lost het probleem veelal op
- Meet de schildklierfunctie: een eenvoudige TSH-meting sluit hypothyreoïdie als oorzaak uit
- Bij aanhoudend verhoogde waarden: MRI van de hypofyse: de standaard vervolgstap bij persisterende hyperprolactinemie zonder duidelijke oorzaak
- Dopamine-agonisten (cabergoline of bromocriptine): bij een prolactinoom is dit de standaardbehandeling. Cabergoline is effectief in meer dan 90% van de gevallen, normaliseert prolactine, herstelt de menstruatie en krimpt de tumor. Wordt ook ingezet bij ernstige symptomatische hyperprolactinemie zonder bewezen tumor
- Chirurgie: bij inoperabiliteit of medicamenteuze onbehandelbaarheid van een prolactinoom is transsfenoidale chirurgie (via de neusholte) een optie
- Radiotherapie: zelden ingezet, alleen bij agressieve tumoren die niet reageren op medicatie of chirurgie
Bij macroprolactinemie (gebonden prolactine zonder klinisch effect) is behandeling niet noodzakelijk. De laboratoriumtest met polyethyleenglycol (PEG-precipitatie) kan dit onderscheid aantonen.
Prolactine en zijn relatie met andere hormoonwaarden
Een verhoogd prolactine beïnvloedt meerdere andere hormonen via de onderdrukking van LH en FSH. Deze samenhang maakt aanvullend meten zinvol:
Testosteron (mannen)
Een verhoogd prolactine onderdrukt LH, waardoor de testikels minder testosteron aanmaken. Een laag testosteron bij mannen met libido- of erectieproblemen vraagt altijd om een prolactinemeting als aanvullende diagnostiek.
Oestrogeen en LH/FSH (vrouwen)
Verhoogd prolactine onderdrukt LH en FSH, waardoor de eierstokken minder oestrogeen aanmaken. Dit veroorzaakt amenorroe, vaginale droogheid en botontkalking bij langdurige verhoging.
TSH en schildklierfunctie
Hypothyreoïdie is een behandelbare oorzaak van verhoogd prolactine. Een TSH-meting is standaard onderdeel van de diagnostiek bij hyperprolactinemie en moet worden meegenomen bij de beoordeling van de uitslag.
Cortisol
Chronische stress verhoogt zowel cortisol als prolactine via de HPA-as. Bij mensen met stressgerelateerde klachten en een licht verhoogd prolactine is een cortisolmeting aanvullend informatief.
Macroprolactinemie: verhoogde uitslag zonder klachten
Een veelgemaakte misvatting is dat een verhoogde prolactinewaarde altijd een prolactinoom of een andere aandoening betekent. Bij een aanzienlijk deel van de mensen met een licht tot matig verhoogde waarde is sprake van macroprolactinemie: prolactine gebonden aan immunoglobulinen (big-big prolactine) dat biologisch inactief is en geen klachten geeft. Standaard prolactinetests meten ook dit inactieve prolactine mee, waardoor de uitslag verhoogd lijkt terwijl er geen sprake is van een hormoonstoornis. Een PEG-precipitatietest in het laboratorium kan het biologisch actieve prolactine van het inactieve scheiden. Bij een verhoogde uitslag zonder passende klachten is dit een zinvolle vervolgstap voor je arts.
Veelgestelde vragen
Wanneer is prolactine te hoog?
Wat is een prolactinoom?
Welke medicijnen verhogen prolactine?
Moet ik nuchter zijn voor een prolactinemeting?
Kan een te hoog prolactine de oorzaak zijn van mijn menstruatieproblemen?
Welke waardes zijn belangrijk naast prolactine?
Wil je jouw prolactine in beeld brengen?
Met de prolactinetest van Coolioo meet je thuis jouw prolactinewaarde via professionele laboratoriumanalyse. Snel inzicht in dit veelgebruikte maar onderschatte hormoon, zonder verwijzing.
Bekijk de prolactinetest Meer lezen over de prolactinewaarde