Te lage testosteron
Een te laag testosteron is een van de meest voorkomende maar ook meest onderschatte hormonale aandoeningen bij mannen. De klachten ontwikkelen zich geleidelijk en worden vaak toegeschreven aan veroudering of stress. Op deze pagina lees je wanneer testosteron te laag is, welke symptomen daarbij horen, wat de oorzaken zijn en wat je eraan kunt doen.
Wat is een te laag testosteron?
Testosteron is het primaire mannelijke geslachtshormoon en vervult bij mannen een brede rol: het stuurt de aanmaak van spiermassa, botdichtheid, rode bloedcellen, libido, seksuele functie, stemming en cognitie. Ook bij vrouwen speelt testosteron een rol, al is de concentratie tien tot twintig keer lager.
Een te laag testosteron bij mannen wordt hypogonadisme genoemd. Dit treedt op wanneer de testikels onvoldoende testosteron produceren, ofwel door een probleem in de testikels zelf (primair hypogonadisme), ofwel door onvoldoende aansturing vanuit de hypofyse via LH (secundair hypogonadisme). Bij vrouwen is een te laag testosteron zeldzamer en uit zich anders.
Testosteron daalt bij mannen met het ouder worden: vanaf de leeftijd van 30 jaar neemt het gemiddeld 1 tot 2% per jaar af. Dit is normaal en onderdeel van fysiologische veroudering. Pas wanneer waarden onder de klinische drempelwaarden zakken en gepaard gaan met passende klachten, spreekt men van klinisch hypogonadisme dat behandeling rechtvaardigt.
Wanneer is testosteron te laag?
De referentiewaarden gelden voor ochtendmetingen (7 tot 10 uur). De diagnose hypogonadisme bij mannen vereist minimaal twee afzonderlijke ochtendmetingen op aparte dagen:
| Groep | Normaalwaarde (nmol/L) | Te laag bij | Grensgebied |
|---|---|---|---|
| Man (volwassen) | 9,0 – 35,0 nmol/L | < 9,0 nmol/L | 9,0 – 12,0 nmol/L |
| Man (klinisch hypogonadisme) | n.v.t. | < 9,0 nmol/L | Behandeling overwegen bij klachten |
| Vrouw (volwassen) | 0,3 – 2,6 nmol/L | < 0,3 nmol/L | n.v.t. |
In het grensgebied van 9,0 tot 12,0 nmol/L zijn klachten en het vrije testosteron mede bepalend voor de diagnose. Een normaal totaal testosteron bij een laag SHBG kan samengaan met voldoende vrij testosteron; bij hoog SHBG kan een normaal totaal testosteron samengaan met een tekort aan vrij testosteron. Kijk altijd naar het referentie-interval op jouw eigen uitslagrapport.
Primair versus secundair hypogonadisme
Het onderscheid is klinisch essentieel omdat de oorzaak, het LH-patroon en de behandelopties fundamenteel verschillen:
Primair hypogonadisme
De testikels zelf produceren onvoldoende testosteron. LH en FSH zijn hoog omdat de hypofyse harder aanstuurt maar de testikels niet adequaat reageren. Spermaproductie is doorgaans ook verminderd. Oorzaken: varicocèle, ongedaalde testikels, Klinefelter-syndroom, chemotherapie, straling of trauma.
Secundair hypogonadisme
De testikels zijn intact maar krijgen onvoldoende LH-stimulatie vanuit de hypofyse. LH en FSH zijn laag of normaal ondanks een laag testosteron. Spermaproductie kan behouden blijven of worden hersteld. Oorzaken: overgewicht, hypofyseaandoening, prolactinoom, chronische ziekte of opiatengebruik.
Bij secundair hypogonadisme door functionele oorzaken (overgewicht, slaaptekort, stress) is herstel via leefstijl goed mogelijk zonder medicatie. Bij primair hypogonadisme is de schade aan de testikels veelal permanent en is testosteronvervanging de enige effectieve optie.
Symptomen van een te laag testosteron
De klachten van een te laag testosteron zijn diffuus en ontwikkelen zich geleidelijk. Veel mannen schrijven ze jarenlang toe aan veroudering, stress of overwerking. Pas bij meting wordt de hormonale oorzaak zichtbaar.
Bij mannen:
Bij vrouwen:
Een te laag testosteron bij vrouwen is minder goed gedefinieerd maar kan zich uiten als verminderd libido, persisterende vermoeidheid en verminderd gevoel van welbevinden, met name na de menopauze of na verwijdering van de eierstokken.
Wat veroorzaakt een te laag testosteron?
Primaire oorzaken (testikels):
- Varicocèle: verwijde aders in het zaadbalzakje verhogen de temperatuur in de testikels, wat de testosteronproductie vermindert; meest voorkomende behandelbare oorzaak bij jongere mannen
- Klinefelter-syndroom: genetische aandoening (XXY chromosoompatroon) die leidt tot onvoldoende testakelontwikkeling en hypogonadisme
- Ongedaalde testikels (cryptorchisme): niet tijdig behandeld cryptorchisme beschadigt het testikelhormoonproducerende weefsel
- Chemotherapie en bestraling: gonaden zijn gevoelig voor cytotoxische behandeling; hypogonadisme is een veelvoorkomende late bijwerking
- Trauma of torsie: lichamelijk letsel of torsie (verdraaiing) van de testikel beschadigt het weefsel permanent
- Infecties: orchitis door de bof, gonorroe of andere infecties kan testikelfalen veroorzaken
Secundaire oorzaken (hypofyse of hypothalamus):
- Overgewicht en het metabool syndroom: vetweefsel zet testosteron om naar oestrogeen via het enzym aromatase, en verhoogd insuline remt de LH-productie; meest voorkomende functionele oorzaak
- Slaaptekort: testosteron wordt primair aangemaakt tijdens de diepe slaap; chronisch slaaptekort verlaagt testosteron aantoonbaar
- Chronische stress: verhoogd cortisol remt de hypothalamus-hypofyse-testis-as en vermindert de LH-productie
- Prolactinoom: een verhoogd prolactine onderdrukt LH en FSH en daarmee de testosteronproductie
- Chronische ziekten: diabetes type 2, nierinsufficiëntie, levercirrose en HIV gaan vaker gepaard met laag testosteron
- Opiaten en corticosteroïden: beide onderdrukken de LH-productie en daarmee de testosteronsynthese
- Normale veroudering: laat-onset hypogonadisme treedt op bij ouder wordende mannen; een TSH boven de 65 jaar is vaker geassocieerd met klachten van testosterontekort
Wat kun je doen bij een te laag testosteron?
De aanpak hangt af van de oorzaak, de ernst van de klachten en de kinderwens. Leefstijlmaatregelen zijn altijd de eerste stap bij functioneel hypogonadisme:
Leefstijl bij functioneel laag testosteron:
- Gewichtsreductie: de meest effectieve maatregel bij overgewicht. Vetweefsel zet testosteron om naar oestrogeen; verlies van 10% lichaamsgewicht verhoogt testosteron aantoonbaar
- Krachttraining: weerstandstraining, met name samengestelde oefeningen (squat, deadlift, bench press), stimuleert de testosteronproductie acuut en structureel
- Voldoende slaap: streef naar 7 tot 9 uur kwaliteitsslaap; testosteron wordt primair aangemaakt tijdens de REM- en diepe slaap
- Stressmanagement: chronisch verhoogd cortisol remt testosteron; meditatie, ademhaling en sociale verbinding verlagen cortisol
- Minder alcohol: overmatig alcoholgebruik remt de testosteronproductie direct en beschadigt het testikelhormoonweefsel bij langdurig gebruik
- Voldoende zink en vitamine D: beide zijn cofactoren voor testosteronproductie; tekorten zijn geassocieerd met lagere testosteronwaarden
- Behandel onderliggende oorzaken: bij een prolactinoom normaliseert testosteron na cabergoline-behandeling; bij diabetes verbetert testosteron bij betere glucoseregulatie
Medische behandeling bij klinisch hypogonadisme:
- Testosteronvervangende therapie (TRT): via gel, pleister, injectie of tabletten; normaliseert testosteron en verbetert libido, spiermassa, stemming en botdichtheid. Onderdrukt de eigen spermaproductie en is minder geschikt bij een actieve kinderwens
- Clomifeen: een selectieve oestrogeenreceptormodulator die LH stimuleert en daarmee de eigen testosteronproductie verhoogt zonder spermaproductie te onderdrukken; een alternatief voor mannen met een kinderwens
- hCG-injecties: bij secundair hypogonadisme met kinderwens stimuleert humaan choriongonadotrofine de testikels direct zonder de LH-as te omzeilen
- Varicocèlecorrectie: bij jonge mannen met een varicocèle als aantoonbare oorzaak kan chirurgische of radiologische behandeling testosteron en vruchtbaarheid verbeteren
Testosteron en zijn relatie met andere waarden
Een te laag testosteron staat zelden op zichzelf en heeft gevolgen voor meerdere andere bloedwaarden en gezondheidsparameters:
SHBG
Geslachtshormoonbindend globuline bepaalt hoeveel testosteron biologisch beschikbaar is. Een hoog SHBG bij normaal totaal testosteron leidt tot onvoldoende vrij testosteron en klachten. SHBG stijgt bij veroudering, leveraandoeningen en hyperthyreoïdie; daalt bij overgewicht en insulineresistentie.
LH en FSH
De verhouding LH/FSH ten opzichte van het testosteron maakt het onderscheid tussen primair en secundair hypogonadisme. Hoog LH bij laag testosteron wijst op testikelfalen; laag LH bij laag testosteron wijst op een hypofyse- of hypothalamusprobleem.
Glucose en HbA1c
Laag testosteron en insulineresistentie versterken elkaar: laag testosteron verhoogt visceraal vet, wat insulineresistentie vergroot, wat op zijn beurt testosteron verder verlaagt. Verbetering van insulinegevoeligheid verhoogt testosteron mee.
Prolactine
Een verhoogd prolactine is een veelgemaakte maar oplosbare oorzaak van een laag testosteron bij mannen. Bij laag testosteron met lage LH is prolactinemeting altijd aangewezen om een prolactinoom uit te sluiten.
Twee ochtendmetingen zijn de standaard, niet één
Testosteron piekt vroeg in de ochtend en fluctueert gedurende de dag sterk. Eén enkele meting is onvoldoende om de diagnose hypogonadisme te stellen of uit te sluiten. De Europese richtlijnen (EAU) schrijven voor dat de diagnose altijd op basis van minimaal twee afzonderlijke ochtendmetingen wordt gesteld, bij voorkeur op aparte dagen. Stress, slaaptekort, acute ziekte en alcohol verlagen testosteron tijdelijk. Een meting na een slechte nacht of tijdens een stressperiode geeft daardoor een te laag beeld. Meet altijd op een rustige ochtend tussen 7 en 10 uur na een goede nacht slaap voor de meest representatieve uitslag.
Veelgestelde vragen
Wanneer is testosteron te laag?
Kan testosteron worden verhoogd zonder medicatie?
Is testosterontherapie veilig?
Wat is het verschil tussen primair en secundair hypogonadisme?
Kan een laag testosteron vruchtbaarheidsproblemen veroorzaken?
Welke waardes zijn belangrijk naast testosteron?
Wil je jouw testosteron in beeld brengen?
Met de testosterontest van Coolioo meet je thuis jouw testosteronwaarde via professionele laboratoriumanalyse. Snel inzicht in je hormoonprofiel, zonder verwijzing en op het moment dat het telt.
Bekijk de testosterontest Meer lezen over te hoog testosteron