Bloedonderzoek vitamine D

Wat meet een vitamine D bloedonderzoek?

Vitamine D is strikt genomen geen vitamine maar een pro-hormoon: het wordt in de huid aangemaakt onder invloed van UV-B straling uit zonlicht. Via de lever wordt vitamine D omgezet naar 25-hydroxyvitamine D (25-OH-D), de opslagvorm die in het bloed circuleert. In de nieren wordt 25-OH-D vervolgens geactiveerd naar 1,25-dihydroxyvitamine D (calcitriol), de biologisch actieve vorm.

Het bloedonderzoek meet 25-OH-D, de opslagvorm, en niet de actieve vorm. De opslagvorm heeft een halfwaardetijd van twee tot drie weken en weerspiegelt de vitamine D status over de afgelopen maanden betrouwbaarder dan de actieve vorm, die sterk fluctueert en bij nierziekte verhoogd kan zijn ondanks een lage voorraad.

Vitamine D vervult een centrale rol bij de calciumopname in de darm, de botmineralisatie, de spierfunctie en de regulatie van het immuunsysteem. Toenemend onderzoek wijst ook op rollen bij stemming, cardiovasculaire gezondheid en infectiebestendigheid, al zijn de mechanismen en klinische relevantie hiervan nog volop onderwerp van onderzoek.

Wanneer is een vitamine D test zinvol?

Risicogroepen voor vitamine D tekort

• Mensen die weinig buiten komen of systematisch de zon vermijden, zoals ouderen in verzorgingstehuizen
• Mensen met een donkere huid: meer melanine in de huid vermindert de UV-B absorptie en daarmee de vitamine D aanmaak
• Dragen van bedekkende kleding waardoor het huidoppervlak dat aan de zon wordt blootgesteld minimaal is
• Overgewicht: vitamine D is vetoplosbaar en wordt opgeslagen in vetweefsel, waardoor het minder beschikbaar is in het bloed bij hogere vetmassa
• Malabsorptie door darmaandoeningen zoals coeliakie, de ziekte van Crohn of na bariatrische chirurgie
• Gebruik van medicijnen die vitamine D metabolisme verstoren: anti-epileptica, rifampicine, glucocorticoïden

Klachten en indicaties

• Aanhoudende vermoeidheid en spierzwakte zonder andere verklaring
• Diffuse botpijn of spierpijn, met name in de rug en de benen
• Monitoring van suppletie: om te beoordelen of de dosis vitamine D supplement voldoende is
• Osteoporose of verhoogd valrisico bij ouderen
• Preventieve check in de late winter (februari tot april) als het laagste punt van de jaarlijkse vitamine D cyclus

Hoe verloopt het vitamine D onderzoek?

Vitamine D wordt bepaald uit een bloedmonster. Via een vingerprik thuis is voldoende materiaal beschikbaar. Nuchter zijn is niet vereist. Het seizoen van de afname is relevanter dan het tijdstip van de dag: vitamine D spiegels zijn het hoogst aan het einde van de zomer (september) en het laagst aan het einde van de winter (februari tot april). Een meting in februari geeft het meest realistisch beeld van de kwetsbaarste periode.

Vitamine D suppletie verhoogt de 25-OH-D spiegel binnen enkele weken. Na het starten of aanpassen van een supplement is een controlemeting na twee tot drie maanden zinvol om te beoordelen of de streefwaarde bereikt is. Bij hoge suppletiedoses (boven 4.000 IE per dag) is controle ook vanuit veiligheidsoverwegingen aan te bevelen: vitamine D intoxicatie, hoewel zeldzaam, is mogelijk bij langdurig zeer hoge dosering.

Wat vertelt de vitamine D uitslag?

De 25-OH-D spiegel wordt uitgedrukt in nmol/L of ng/mL. Meer over de specifieke streef- en normaalwaarden lees je op de pagina vitamine D waarde uitleg.

Onder 25 nmol/L: ernstig tekort

Bij deze waarde is suppletie dringend nodig. Rachitis bij kinderen en osteomalacie (botverzachting) bij volwassenen treden op bij langdurig ernstig tekort. Hoge laaddoses gevolgd door onderhoudssuppletie zijn dan geïndiceerd.

25 tot 50 nmol/L: tekort

De meest voorkomende bevinding bij risicogroepen in de winter. Suppletie van 800 tot 2.000 IE per dag wordt aanbevolen. Controlemeting na twee tot drie maanden.

50 tot 75 nmol/L: onvoldoende

Veel richtlijnen hanteren 75 nmol/L als streefwaarde voor optimale botgezondheid. In dit bereik is lichte suppletie zinvol, met name voor ouderen en risicogroepen.

75 tot 200 nmol/L: adequaat

Goede vitamine D status. Onderhoudssuppletie van 400 tot 800 IE per dag kan dit niveau handhaven, zeker in de wintermaanden.

Boven 250 nmol/L: mogelijk toxisch

Bij langdurig hoge dosering kan hypercalciëmie optreden met klachten van misselijkheid, dorst en nierstenen. Stop hoge suppletie en overleg met een arts.

Samenhang met andere markers

• Calcium: vitamine D reguleert de calciumopname in de darm; bij vitamine D tekort daalt de calciumopname en stijgt PTH (bijschildklierhormoon) om het calcium op peil te houden via botafbraak
• PTH (parathormoon): stijgt bij vitamine D tekort als compensatiemechanisme; een verhoogd PTH bij laag vitamine D is klassiek voor vitamine D deficiëntie
• Magnesium: essentieel cofactor voor de omzetting van vitamine D naar de actieve vorm; magnesiumtekort vermindert de effectiviteit van vitamine D suppletie
• Fosfaat: bij ernstig vitamine D tekort daalt de fosfaatopname in de darm, wat bijdraagt aan botverzachting
• Alkalische fosfatase: stijgt bij actieve botziekte als gevolg van ernstig vitamine D tekort (osteomalacie)