Bloedonderzoek kanker en tumormarkers

Bloedonderzoek tumormarkers

Tumormarkers zijn stoffen in het bloed die bij bepaalde kankers verhoogd zijn. Ze worden gebruikt voor monitoring van bekende kanker en het beoordelen van behandelrespons, maar zijn als screeningstest bij mensen zonder klachten doorgaans ongeschikt. Begrijpen wat tumormarkers kunnen en niet kunnen is cruciaal voor een juiste interpretatie.

Kies hier zelf je onderzoek Check hoe je gezond ouder wordt

Wat wordt gemeten? Tumorgeassocieerde eiwitten en antigenen in het serum als hulpmarkers bij kankerdiagnostiek

Nuchter nodig? Nee, nuchter zijn is niet vereist

Uitslag beschikbaar Binnen 1 tot 3 werkdagen in je persoonlijk Coolioo dashboard

Wat zijn tumormarkers?

Tumormarkers zijn biologische moleculen, meestal eiwitten, die door kankercellen of door normale cellen als reactie op kanker worden aangemaakt en in verhoogde concentraties voorkomen in bloed, urine of weefsels. Ze worden bepaald via een bloedtest en kunnen informatie geven over de aanwezigheid, het type, de omvang en het beloop van bepaalde kankers.

Het is echter essentieel te begrijpen wat tumormarkers niet kunnen. De meeste tumormarkers zijn noch voldoende gevoelig (ze missen een significant deel van de kankers) noch voldoende specifiek (ze zijn ook verhoogd bij goedaardige aandoeningen) om als zelfstandige screeningstest bij asymptomatische mensen te worden ingezet. Een normale tumormarker sluit kanker niet uit; een verhoogde tumormarker bevestigt kanker niet.

De klinische waarde van tumormarkers ligt voornamelijk in drie toepassingen: monitoring van de respons op behandeling bij bekende kanker (daling bevestigt respons, stijging wijst op progressie), vroeg opsporen van recidief na succesvolle behandeling, en prognostische stratificatie bij de diagnose.

Welke tumormarkers bestaan er?

PSA (prostaat-specifiek antigeen)

De meest gebruikte tumormarker in de reguliere zorg. Verhoogd bij prostaatkanker maar ook bij goedaardige prostaatvergroting en prostatitis. Gebruikt voor screening bij risicogroepen en monitoring na behandeling.

CEA (carcino-embryonaal antigeen)

Geassocieerd met darmkanker, longkanker, maagkanker en borstkanker. Weinig geschikt voor screening; waardevoller voor monitoring na operatie en opsporing van recidief bij bekende darmkanker.

AFP (alfa-foetoproteïne)

Verhoogd bij levercelcarcinoom en kiemceltumoren van de testis. Onderdeel van het tumormarkerpanel bij testiskanker samen met hCG en LDH.

hCG (humaan choriongonadotrofine)

Verhoogd bij kiemceltumoren van de testis en eierstokken, en bij zwangerschap. Tumormarker bij testiscarcinoom.

CA 125

Geassocieerd met eierstokkanker. Verhoogd bij endometriose, uterusmyomen en andere gynaecologische aandoeningen. Gebruikt voor monitoring bij bekende eierstokkanker, niet als screeningstest.

CA 19-9

Geassocieerd met alvleesklierkanker en galwegkanker. Weinig geschikt voor vroege screening vanwege lage sensitiviteit in vroeg stadium.

CA 15-3 en CA 27-29

Geassocieerd met borstkanker. Gebruikt voor monitoring bij gemetastaseerde borstkanker, niet voor primaire screening.

LDH (lactaatdehydrogenase)

Aspecifieke celschademarker die verhoogd is bij hematologische maligniteiten, testiskanker en andere tumoren. Prognostisch bij non-Hodgkin lymfoom.

Waarom zijn tumormarkers geen betrouwbare screeningstest?

De aantrekkelijkheid van tumormarkers als screeningsinstrument is begrijpelijk: een eenvoudige bloedtest die kanker vroegtijdig opspoort. De werkelijkheid is helaas complexer, om twee fundamentele redenen.

Lage specificiteit

De meeste tumormarkers zijn ook verhoogd bij goedaardige aandoeningen. CEA stijgt bij roken, leveraandoeningen en ontstekingen. CA 125 stijgt bij endometriose, zwangerschap en cysten. PSA stijgt bij prostaatvergroting en infecties. Een verhoogde marker leidt zo tot onnodige angst, verdere invasieve diagnostiek en soms behandeling van iets dat geen kanker is.

Lage sensitiviteit in vroeg stadium

Veel tumoren produceren in het vroege, potentieel curabele stadium onvoldoende tumormarker om de bloedtest te laten uitslaan. Een normale marker sluit vroege kanker niet uit en geeft daarmee een vals gevoel van veiligheid.

Wetenschappelijke oncologische richtlijnen adviseren tumormarkers dan ook niet als routinescreening bij asymptomatische mensen, met uitzondering van PSA bij specifieke risicogroepen na geïnformeerde besluitvorming.

Wanneer zijn tumormarkers wél zinvol?

Monitoring van behandelrespons bij bekende kanker: daling bevestigt effectiviteit van chemotherapie, chirurgie of bestraling
Vroeg opsporen van recidief na behandeling: CEA na darmkankeroperatie, PSA na prostatectomie, AFP en hCG na testiskankerbehandeling
Prognostische inschatting bij diagnose: LDH bij lymfoom als onderdeel van de International Prognostic Index
Differentiaaldiagnose bij al aanwezige tumor: onderscheid tussen levercelcarcinoom en metastase via AFP
Vaststellen van primaire tumor bij CUP (carcinoom met onbekende primaire tumor)

Samenhang tussen tumormarkers

PSA: prostaat; meest bewezen screeningsmarker bij risicogroepen
AFP + hCG + LDH: het klassieke trio bij testiskanker voor diagnose, stadiëring en monitoring
CEA + CA 19-9: samen informatief bij darmkanker en alvleesklierkanker monitoring
CA 125 + HE4: combinatie geeft betere differentiatie tussen goedaardige en kwaadaardige eierstoktumoren via de ROMA-score
LDH: brede prognostische marker bij hematologische maligniteiten

Veelgestelde vragen

Kan een tumormarker test kanker aantonen?

Niet zelfstandig. Een verhoogde tumormarker bevestigt kanker niet en een normale waarde sluit kanker niet uit. Tumormarkers zijn het meest waardevol voor monitoring bij bekende kanker en het vroeg opsporen van recidief, niet als primaire screeningstest.

Welke tumormarkers zijn er?

De meest gebruikte zijn PSA (prostaat), CEA (darm, long, maagg), AFP en hCG (testis, lever), CA 125 (eierstok), CA 19-9 (alvleesklier), CA 15-3 (borst) en LDH (lymfoom, testis). Elk heeft een specifiek toepassingsgebied.

Kan ik tumormarkers thuis laten meten?

Via Coolioo is PSA beschikbaar als thuistest. Voor de overige tumormarkers is een huisarts of specialist de aangewezen route vanwege de klinische context die nodig is voor een verantwoorde aanvraag en interpretatie.

Waarom screent de huisarts niet standaard op tumormarkers?

Omdat de meeste tumormarkers onvoldoende specifiek en gevoelig zijn voor zinvolle screening bij mensen zonder klachten. Valspositieve uitslagen leiden tot onnodige angst en invasieve vervolgdiagnostiek. Alleen PSA bij risicogroepen na geïnformeerde besluitvorming is een geaccepteerde screeningstoepassing.

Hoe vaak worden tumormarkers gecontroleerd bij bekende kanker?

Dat hangt af van het type kanker, de behandeling en de richtlijn. Bij darmkanker na operatie wordt CEA doorgaans elke 3 tot 6 maanden gecontroleerd gedurende de eerste 3 jaar. Bij testiskanker worden AFP en hCG wekelijks tot maandelijks gevolgd na behandeling. Bespreek de frequentie altijd met de behandelend oncoloog.