Bloedonderzoek PSA

Wat meet een PSA bloedtest?

PSA staat voor prostaat-specifiek antigeen, een glycoproteïne dat uitsluitend wordt aangemaakt door de prostaatklier. De functie van PSA is het vloeibaar houden van het zaadvocht. Een kleine hoeveelheid PSA lekt normaal vanuit de prostaat het bloed in en is meetbaar als serum-PSA.

PSA is orgaanspecifiek maar niet kankerspecifiek. Elke aandoening of activiteit die de prostaatcellen prikkelt of de barrière tussen de prostaat en de bloedbaan verstoort, kan PSA verhogen. Naast prostaatkanker zijn goedaardige prostaatvergroting (BPH), prostatitis (ontsteking), een blaasontsteking, rectaal onderzoek, fietsen en seksuele activiteit allemaal oorzaken van een tijdelijk verhoogd PSA.

PSA bestaat in twee vormen in het bloed: gebonden PSA (aan eiwitten gebonden) en vrij PSA. Totaal PSA is de standaard screeningsmeting. De verhouding tussen vrij PSA en totaal PSA, de vrij/totaal ratio, geeft aanvullende informatie: een lage ratio (minder dan 15 tot 25 procent) is geassocieerd met een hogere kans op prostaatkanker.

PSA-screening bij mannen zonder klachten is een onderwerp van aanhoudend wetenschappelijk en maatschappelijk debat. Screening leidt tot vroegere diagnose maar ook tot overdiagnose van klinisch niet-significante kankers die nooit klachten zouden geven, met als gevolg onnodige behandeling met bijwerkingen.

Wanneer wordt een PSA test aangevraagd?

Klachten passend bij prostaatproblemen

• Moeilijk beginnen met plassen, zwakke straal of nadruppelen
• Frequent of dringend moeten plassen, ook nachtelijk
• Pijn of branderig gevoel bij het plassen
• Bloed in urine of zaadvocht
• Pijn in het bekken, de rug of de heupen bij gevorderde prostaatkanker

Screening bij risicogroepen

• Mannen boven de 50 die geïnformeerde besluitvorming over PSA-screening willen
• Mannen boven de 45 met een eerstegraadsfamilielid met prostaatkanker
• Mannen boven de 40 met meerdere eerstegraadsfamilieleden met prostaatkanker of bij BRCA2-dragerschap

Monitoring bij bekende prostaataandoening

• Active surveillance bij laagrisico prostaatkanker: periodieke PSA-meting om progressie op te sporen
• Na prostaatkankerbehandeling (operatie, bestraling, hormoontherapie): PSA als respons- en recidiefmarker

Hoe verloopt het PSA onderzoek?

PSA wordt bepaald uit een bloedmonster. Nuchter zijn is niet vereist. Wel zijn er activiteiten die PSA tijdelijk verhogen en die minimaal 48 uur voor de test vermeden moeten worden: seksuele activiteit (ejaculatie), intensief fietsen en rectaal onderzoek. Een blaasontsteking of prostatitis verhoogt PSA sterk; wacht dan minimaal twee tot vier weken na herstel voor een representatieve meting.

Finasteride en dutasteride, medicijnen voor goedaardige prostaatvergroting, verlagen PSA met circa 50 procent. Bij mannen die deze middelen gebruiken moet de gemeten PSA-waarde worden verdubbeld voor interpretatie.

Via Coolioo kun je de PSA Test thuis uitvoeren via een vingerprik. De uitslag is binnen 1 tot 3 werkdagen beschikbaar in je persoonlijk dashboard. Een afwijkend PSA is geen diagnose maar een aanleiding voor medische beoordeling.

Wat vertelt de PSA uitslag?

De traditionele afkapwaarde voor PSA is 4,0 ng/mL. Dit is echter een versimpeling: de kans op prostaatkanker is ook aanwezig bij lagere waarden en de kans op goedaardige oorzaken is ook aanwezig bij hogere waarden.

PSA onder 1,0 ng/mL

Laag risico. Bij mannen onder de 60 is verdere follow-up om de 2 tot 4 jaar adequaat. Het risico op klinisch significante prostaatkanker is klein.

PSA 1,0 tot 4,0 ng/mL

Grijze zone. Het risico op prostaatkanker neemt toe met de waarde. Leeftijd, prostaatvolumetastpecifieke PSA-dichtheid en de stijgsnelheid (PSA-velocity) zijn aanvullende factoren. Jaarlijkse controle is zinvol.

PSA boven 4,0 ng/mL

Verhoogd. Medische beoordeling door een uroloog is aangewezen. Aanvullend onderzoek omvat een rectaal toucher, eventueel een MRI van de prostaat en bij verdenking een biopsie. Een verhoogd PSA bevestigt prostaatkanker niet: circa 75 procent van de mannen met PSA boven 4,0 ng/mL heeft geen prostaatkanker.

PSA na prostaatkankerbehandeling

Na radicale prostatectomie moet PSA ondetecteerbaar zijn (onder 0,1 ng/mL). Een stijging wijst op biochemisch recidief. Na bestraling daalt PSA langzamer; een stijging van meer dan 2,0 ng/mL boven het laagste bereikte punt is het criterium voor recidief.

Samenhang met andere markers

• Vrij PSA en vrij/totaal ratio: aanvullende differentiatie bij grenswaarden; lage ratio verhoogt verdenking op prostaatkanker
• PSA-dichtheid: PSA gedeeld door het prostaatvolume op MRI; corrigeert voor de invloed van prostaatgrootte op PSA
• PSA-velocity: de stijgsnelheid van PSA in de tijd; meer dan 0,75 ng/mL per jaar verhoogt de verdenking op kanker
• Alkalische fosfatase en botmarkers: verhoogd bij botmetastasen van gevorderde prostaatkanker
• Testosteron: hormoontherapie bij prostaatkanker onderdrukt testosteron en daarmee PSA; testosteron is de controle bij hormonale behandeling