Bloedonderzoek cortisol

Wat meet een cortisol bloedonderzoek?

Cortisol is een glucocorticoïd hormoon dat door de bijnierschors wordt aangemaakt. Het reguleert het metabolisme van glucose, eiwitten en vetten, tempert ontstekingsreacties, moduleert het immuunsysteem en zorgt voor de fysiologische stressreactie. Cortisol bereidt het lichaam voor op de vecht-of-vluchtreactie door de bloedsuiker te verhogen, de hartslag te verhogen en niet-essentiële functies tijdelijk te onderdrukken.

De cortisolproductie wordt aangestuurd via de hypothalamus-hypofyse-bijnier as (HPA as). De hypothalamus scheidt CRH uit, wat de hypofyse stimuleert tot ACTH productie. ACTH stimuleert vervolgens de bijnierschors om cortisol aan te maken. Cortisol remt via een negatieve feedbacklus de productie van CRH en ACTH.

Cortisol heeft een uitgesproken dagritme. De piek ligt in de vroege ochtend, tussen 6 en 8 uur, waarbij het lichaam zich voorbereidt op de dag. Gedurende de dag daalt cortisol geleidelijk om 's avonds en 's nachts op zijn laagste punt te zijn. Dit dagritme is de reden dat het afnametijdstip voor een cortisolmeting kritisch is: een meting 's middags of 's avonds is niet vergelijkbaar met een ochtendbepaling.

Wanneer wordt cortisol bepaald?

Vermoeden van te laag cortisol: bijnierschorsinsufficiëntie

• Aanhoudende extreme vermoeidheid, met name in de ochtend die niet verbetert na rust
• Ongewild gewichtsverlies en verminderde eetlust
• Lage bloeddruk en duizeligheid bij opstaan (orthostatische hypotensie)
• Zoutverlangen en misselijkheid
• Hyperpigmentatie van huid en slijmvliezen bij primaire bijnierschorsinsufficiëntie (ziekte van Addison)
• Langdurig gebruik van corticosteroïden die de eigen cortisolproductie onderdrukken

Vermoeden van te hoog cortisol: syndroom van Cushing

• Gewichtstoename met name in het gezicht (maansgezicht), nek (buffelrug) en buik
• Paarse striae op buik, dijen en borst
• Hoge bloeddruk en hoog bloedsuiker
• Osteoporose of stressfracturen
• Spierzwakte in de proximale spieren

Preventief en leefstijl

• Chronische stress en burn-outklachten waarbij de HPA as activiteit objectief beoordeeld wil worden
• Slaapproblemen in combinatie met hoog energieniveau 's avonds (verstoord dagritme)

Hoe verloopt het cortisol onderzoek?

Voor een betrouwbare cortisolmeting via bloedonderzoek is het tijdstip van afname cruciaal. De bloedafname moet plaatsvinden voor 9 uur in de ochtend, bij voorkeur nuchter. Een ochtendbloedafname meet het cortisol op zijn piek en is het best vergelijkbaar met de referentiewaarden. Een laat-ochtendbloedafname of een middagmeting heeft een beduidend lagere waarde en is daarmee weinig informatief voor de diagnosestelling van bijnierschorsinsufficiëntie.

Acute stress, slaaptekort, intensieve inspanning en angst verhogen cortisol tijdelijk. Voor een betrouwbare uitslag is het verstandig de nacht voor de test goed te slapen en de test ontspannen te benaderen. Orale anticonceptie verhoogt het cortisol-bindende eiwit (CBG) in het bloed, waardoor het totale serumcortisol hoger uitkomt bij pilgebruiksters. Dit beïnvloedt de interpretatie.

Speekselcortisol of urine-cortisol over 24 uur zijn aanvullende methoden die elk hun eigen toepassingen hebben: speekselcortisol is geschikt voor het dagprofiel thuis; 24-uursurine voor het aantonen van chronische overproductie bij Cushing vermoeden. Via Coolioo wordt serumcortisol via een ochtendvingerprik bepaald.

Wat vertelt de cortisol uitslag?

De ochtend-normaalwaarden voor serumcortisol liggen doorgaans tussen 200 en 700 nmol/L (of 7 tot 25 µg/dL). Meer over de specifieke grenswaarden lees je op de pagina cortisol waarde uitleg.

Lage ochtendbloedcortisol

Een cortisol onder 100 nmol/L in de ochtend is sterk suggestief voor bijnierschorsinsufficiëntie en vereist verdere diagnostiek. Waarden tussen 100 en 400 nmol/L zijn twijfelachtig en vragen om aanvullend onderzoek, zoals een ACTH stimulatietest waarbij de bijnierschors kunstmatig wordt geprikkeld om te bepalen of er voldoende reservecapaciteit is.

Hoog ochtendbloedcortisol

Een cortisol boven 700 nmol/L is op zichzelf geen bewijs voor Cushing, omdat stress en andere factoren cortisol tijdelijk sterk kunnen verhogen. Bij klinische verdenking op het syndroom van Cushing wordt de dexamethasononderdrukkingstest gebruikt: normale bijnierfuncties onderdrukken cortisol na toediening van dexamethason, terwijl Cushing hieraan ontsnapt.

Verstoord dagprofiel zonder afwijkende absolutie waarden

Bij chronische stress en burn-out is het dagprofiel vaak verstoord: cortisol is overdag te laag (vermoeidheid overdag) maar 's avonds te hoog (slaapproblemen), terwijl de ochtendbloedwaarde nog normaal kan zijn. Speekselcortisolmetingen op vier tijdstippen gedurende de dag geven dan een informatiever beeld dan een enkele bloedmeting.

Samenhang met andere markers

• ACTH: het hypofyse-aanstuurhormoon voor cortisol; laag ACTH bij laag cortisol wijst op een hypofyseprobleem (secundaire bijnierschorsinsufficiëntie); hoog ACTH bij laag cortisol wijst op een bijnierschorsprobleem (primaire insufficiëntie, ziekte van Addison)
• DHEAS: aanverwant bijnierschorshormoon dat mee daalt bij bijnierschorsinsufficiëntie en mee stijgt bij bijnierschorshyperplasie
• Glucose: cortisol verhoogt de bloedsuiker; chronisch hoog cortisol bij Cushing gaat gepaard met insulineresistentie en verhoogde nuchtere glucose
• Natrium en kalium: bij bijnierschorsinsufficiëntie is ook aldosteron verlaagd, wat leidt tot natriumverlies en kaliumretentie
• TSH: bij sterk verhoogd cortisol (Cushing) wordt de schildklieraanmaak onderdrukt; bij evaluatie van vermoeidheid worden cortisol en TSH samen beoordeeld