Bloedonderzoek alkalische fosfatase

Wat meet een alkalische fosfatase bloedonderzoek?

Alkalische fosfatase (AF, ook afgekort als ALP) is een groep van enzymen die bij een alkalische pH fosfaatgroepen van moleculen afsplitsen. De naam verwijst naar die alkalische werkomgeving. In het bloed zijn verschillende isovormen van AF aanwezig, afkomstig uit de lever, botten, placenta en darmen.

Onder normale omstandigheden is de levervorm de grootste bijdrage aan het totale AF in het bloed, gevolgd door de botvorm. Bij kinderen en adolescenten in de groeifase is het bot-AF verhoogd door intensieve botvorming, wat leidt tot fysiologisch hogere AF waarden. Tijdens zwangerschap stijgt het placenta-AF fors, waardoor de totale AF in het tweede en derde trimester fysiologisch verhoogd is.

De lever-AF stijgt met name bij obstructie van de galwegen. Als de galflow stagneert, hoopt galzout zich op in de levercellen en stimuleert dit de aanmaak van AF, dat vervolgens in het bloed terechtkomt. Dat maakt AF een gevoelige marker voor cholestase, zowel intrahepatisch als extrahepatisch.

Wanneer wordt alkalische fosfatase bepaald?

• Vermoeden van galwegobstructie: galstenen in de galgang, galwegkanker, hoofd van de pancreas carcinoom
• Vermoeden van primaire biliaire cholangitis (PBC) of primaire scleroserende cholangitis (PSC)
• Aanvullend bij verhoogde gamma-GT om hepatobiliaire van ossale oorzaak te onderscheiden
• Vermoeden van levermetastasen of leverinfiltratieve ziekte
• Vermoeden van botaandoeningen zoals de ziekte van Paget, botmetastasen of hyperparathyreoïdie
• Zwangerschap: controleren of AF-verhoging binnen de fysiologische grenzen valt

Hoe verloopt het alkalische fosfatase onderzoek?

AF wordt bepaald uit een bloedmonster. Via een vingerprik thuis is voldoende materiaal beschikbaar. Nuchter zijn is niet strikt verplicht, maar een vette maaltijd kan de darm-AF tijdelijk licht verhogen bij mensen met bloedgroep O of B. Dit is zelden klinisch relevant.

Omdat de AF in meerdere organen wordt aangemaakt, is de interpretatie van een verhoogde AF altijd een kwestie van context. De combinatie met gamma-GT is de meest praktische manier om lever van bot te onderscheiden: gamma-GT is normaal bij botaandoeningen maar verhoogd bij leverziekte of galwegproblemen.

Via Coolioo is AF onderdeel van de Fosfatase Test. De uitslag is binnen 1 tot 3 werkdagen beschikbaar in je persoonlijk dashboard.

Wat vertelt de alkalische fosfatase uitslag?

De normaalwaarden voor AF zijn leeftijds- en geslachtsafhankelijk. Kinderen, zwangere vrouwen en mensen in de groeifase hebben fysiologisch hogere waarden. Meer over de specifieke referentiewaarden lees je op de pagina Alkalische fosfatase waarde uitleg.

Verhoogde AF bij verhoogde gamma-GT: hepatobiliaire oorzaak

Wanneer zowel AF als gamma-GT verhoogd zijn, is een leverprobleem of galwegaandoening de meest waarschijnlijke oorzaak. Cholestase door galstenen, galwegkanker, primaire biliaire cholangitis of geneesmiddelengeïnduceerde cholestase zijn de voornaamste overwegingen.

Verhoogde AF bij normale gamma-GT: botaandoening waarschijnlijk

Gamma-GT is normaal bij botaandoeningen, omdat het bot-AF anders van structuur is en de lever niet stimuleert. Een verhoogde AF bij normale gamma-GT wijst op verhoogde botremodellering: ziekte van Paget, botmetastasen, hyperparathyreoïdie of fysiologische groei bij kinderen.

Sterk verhoogde AF bij zwangerschap

Tijdens de zwangerschap produceert de placenta AF in toenemende hoeveelheden. Een verhoging van twee tot vier keer de normaalwaarde is in het derde trimester fysiologisch normaal en vereist geen verder onderzoek.

Samenhang met andere markers

• Gamma-GT: de sleuteltest voor het onderscheiden van lever- van botoorsprong. Beide verhoogd wijst op lever of galwegen; alleen AF verhoogd bij normale gamma-GT wijst op bot
• Bilirubine: verhoogd bij galwegobstructie naast AF en gamma-GT; bevestigt klinisch significante cholestase
• Calcium en vitamine D: bij vermoeden van hyperparathyreoïdie of botaandoening als oorzaak van verhoogde AF
• ALAT en ASAT: bij leverziekte doorgaans ook verhoogd, maar de combinatie met AF en gamma-GT bepaalt het diagnostische richtinggevende patroon